kitobsayyoh.uz

Sayyohlik agentligi

 Оқ Сарой мажмуаси  Оқ Сарой саройи – Кеш (Шаҳрисабз) шаҳрида барпо этилган ХIX аср охири –ХV аср бошлари темурийлар даврининг енг улуғвор ёдгорликларидан бири....

 Оқ Сарой мажмуаси

 Оқ Сарой саройи – Кеш (Шаҳрисабз) шаҳрида барпо этилган ХIX аср охири –ХV аср бошлари темурийлар даврининг енг улуғвор ёдгорликларидан бири. Қурилиш тўғридан-тўғри Aмир Темурнинг ўзи раҳбарлигида амалга оширилди. Темур ўз мулклари пойтахти – Самарқандда жуда кўп сонли сарой ва қалъаларни қайта тиклаганидан сўнг, у ўзининг  туғилган шаҳри Шаҳрисабзни бутун империясида ҳали кўрилмаган сарой билан безатишни хоҳлади. У бу ерга дунёнинг ҳамма жойларидан энг моҳир меъмор ва ҳунармандларни чақирди. Шунингдек, ушбу йирик қурилишда 50 мингга яқин қуллар иштирок этишди.

111

Ўзбек тилидан таржима қилинган “Оқ Сарой” – “ёрқин, улуғвор” деган маънони англатади, бу халқнинг келажаги порлоқ ва Соҳибқироннинг буюклигини англатади. Тарихий манбаларга кўра, “Оқ Сарой” 1380 йилдан 1404 йилгача қурилган. Қурилиш Соҳибқироннинг ўлимидан бир неча ой олдин тугаган.

“Оқ Сарой” Ўрта Осиёдаги энг катта сарой эди. Миллий меъморчилик ва маданий мерос ансамбли. Кўп сонли бинолардан ташкил топган мураккаб мажмуа, шу жумладан меҳмонларни қабул қилиш учун ҳашаматли хоналар, таниқли саёҳатчилар учун меҳмонхоналар, шоҳ ва унинг кўп сонли зодагонлари учун ҳовуз ва фавворалари бўлган. Кўп қаватли сояли боғлари бўлган. Оқ Сарой ҳовлиларига мармардан оқ плиталар ётқизилган ва номи акс этган. Ҳар бир эшик тилла лазур ва ўймакор нақшлар билан безатилган. Биноларнинг фасадлари рангли плиткалар билан қопланган. Оқ Сарой  мажмуасининг атроф миноралари ва патрул бўлинмалари бўлган қалъа девори билан ўралган. Шундай қилиб, сарой ҳам ҳимоя қалъаси вазифасини ўтаган. Замонавий археологлар ва олимларнинг тадқиқотларига кўра, шунингдек ўша даврнинг ёзма далилларига кўра, фақат ички тантанали ҳовли 30000 квадрат метрдан зиёд майдонни эгаллаган, умумий кенглиги 120 м ва узунлиги 250 м бўлган, қалъанинг марказий қисми асосий порталининг баландлиги эса 70 метрга етган … Кўп қиррали мажмуанинг ён миноралари худди боши берк проекциялар (“кунгра”) билан осмонга бириккандек, бошни айлантирадиган 80 метр баландликда кўтарилган. Aсосий портал шу қадар катта эдики, унинг кириш кенглиги футбол майдонининг кенглиги билан таққосланар эди. Экилган арча бутун Марказий Осиёда турларнинг ичида энг каттаси бўлган. Узунлиги 20 метрдан ошган.

Оқ Саройда қурилган декоратив ечимлар турли хил услуб ва рангларни назарда тутган. Буни саройда Осиёнинг турли қисмларидан усталар ишлагани, улар билан бирга турли халқларнинг маданияти ва бадиий мотивларини олиб келганликлари билан изоҳлаш мумкин. Саройни намойиш этишда табризий, эрон ва ҳинд унсурларининг этник аралашмаси бемалол ажралиб турадиган темурийлар услубига жуда ҳамоҳангдир. Биргаликда улар Оқ Саройнинг ўзига хос гўзал қиёфасини шакллантиради.

Саройнинг асосий портали шимолга, Aмир Темур давлатининг пойтахти – Самарқанд томон йўналган эди. Олдиндан сайқалланган қурилиш ғиштига кўм-кўк соялар мозаикаси қўлланилиб, нақшларнинг мураккаб геометрик тизимини шакллантирган. Портал жойидаги бўялган деворлар алоҳида эътиборга лойиқдир. Ён томонга бурилиб, улар ўша даврга хос гул нақшини ҳосил қилади. Бир-бирига мослаштирилган заргарлик буюмлари, безаклари махсус иноят билан ажралиб туради, чунки ҳар бир илмоқ ичида моҳирона бажарилган хаттотлик ёзуви бор. Улкан планшетлар сингари, бу деворларда ҳам олдинги авлодларнинг барча тажрибалари ва собиқ файласуфларнинг донолиги акс етган. Кўп сонли Қуръон сўзлари, шунингдек, миллий эпослар ва фолклор афсоналари ҳақида ҳикоя қилувчи рунлар мавжуд эди. Шунингдек, қурилиш тугаган сана – 1396 (“ҳижрий” га биноан 798 – мусулмонлар тақвими) ва уста номи – Муҳаммад Юсуф Табризий ёзилган планшет мавжуд.

Кейинчалик, 1404 йилнинг ёзида Оқ Саройга Кастилия шоҳининг элчиси ташриф буюрди. Испаниянинг элчиси Гонсалес де Клавихо ушбу меъморий иншоотнинг кўлами ва дабдабасидан ҳайратга тушди, у шоҳ Aмир Темур қалъасида бўлишини батафсил баён қилди. Мана унинг “Самарқандга Темур тахтига саёҳат” шахсий кундалигидан парча:

“… Сарой жуда узун, кириш ва жуда баланд дарвозаларга эга ва бу ерда, кириш қисмида, ўнг ва чап томонларда ғишт камарлари бор эди, улар турли нақшлар билан қопланган плиткалар билан безатилган эди. Ва бу камарлар остида гўё эшиксиз кичкина хоналар, яъни пол билан қопланган жойлар бор эди ва бу хўжайин саройда бўлганида одамлар у ерда ўтириши учун қилинган. Бу дарвозалар ортида дарҳол бошқалар, уларнинг нариги томонида эса оқ плиталар билан ўралган ва мўл-кўл безатилган галереялар билан ўралган катта ҳовли бор эди. Ва ҳовлининг ўртасида катта сув омбори бор эди ва бу ҳовли кенглиги уч юз қадамни босиб ўтдик ва у орқали саройнинг энг катта хонасига кирдик, у ерда олтин ва лазур билан ишланган жуда катта ва баланд эшик бўлиб ва уларнинг барчаси жуда моҳирона иш эди. Ўртада эшикнинг юқорисида шернинг қуёш фонида ва қирралари бўйлаб айнан бир хил тасвирлар тасвирланган эди. Бу самарқандликларнинг герби еди … ”

 

Дорут-Тиловат ёдгорлик мажмуаси

“Дорут-Тиловат” ёдгорлик мажмуаси (“Қуръони каримни ўқиш жойи”) 1370-1371 йилларда таниқли диний арбоб Шамсиддин Кулол, сўфийлик асосчиси, маънавий устоз Aмир Тарагай ва Темурнинг ўзи ва устоз Баҳоуддин Нақшбандий вафотидан кейин ташкил топган. Унинг қабри зудлик билан кўплаб издошлари учун ҳурмат жойига айланди. Шайх Шамсиззин Кулол қабри ёнида Дорус-Тиловат мадрасасининг биноси турар эди. Aмир Тарагайнинг қабри қолдиқлари мадраса хоналаридан бирига кўчирилган. Темур даврида Кулал қабри мармар плиталар билан қопланган. Кейинчалик, Улуғбек даврида Шамсиддин Кулол дафн этилган жой ва оддийроқ бино қолдиқлари устига гумбазли мақбара қурилган. Кўк-Гумбаз (Мовий гумбаз) масжиди 1435 йилда мақбара қаршисида қурилган. Порталдаги ёзувда масжид Улуғбек томонидан отаси Шоҳруҳ номидан қурилганлиги кўрсатилган. Шунингдек, у Шаҳрисабзнинг жума масжиди деб ҳам номланади.

22222

1437 – 1438 йилларда, масжид қурилганидан икки йил ўтиб, Улуғбекнинг буйруғи билан Шамсиддин Кулол мақбарасининг жанубий девори орқасида темурийларнинг авлодлари ва аъзолари учун қабр қурилади. XV – XVII асрларга оид қўшни қабристондан турли даврларда қабрга кўчирилган мармар қабр тошлари орасида Термиз Сайидларининг номлари ҳам бор. Мақбаранинг иккинчи ва кейинги номининг келиб чиқиши – Гумбази Сайидон (Сайидлар гумбази).Шундай қилиб, XIV – XV асрларда Дорут-Тиловат мадрасасининг ёпиқ ҳовлиси атрофида. Шамсиддин Кулол мақбараси, амир Тарағай гурҳонаси жойлашган мадраса, масжид ва макбара ёки Улуғбек мақбарасидан иборат бўлган ягона ёдгорлик мажмуаси ташкил этилади. Дорус-Саодат ва Дорут-Тиловат номли икки ёдгорлик ансамбли ўртасида маҳаллий зодагонлар ва амалдорлар дафн этилган эски қабристон бор.

 

 

 

Дорус-Саодат мажмуаси

Шаҳрисабз Дорус-Саодат мажмуаси, Темурнинг иккинчи ўғли – Умаршайх (Умар-Шайх), у 1393 – 1394 йилларда ўлдирилган. 29 ёшида Эронда курдлар қалъасини қамал қилиш пайтида у Дорус-Саодат мажмуасида дафн этилган. Темур Умар Шайх мақбарасини қуришни буюрди. Ўзига ҳам  шу ердан қабр қурдиришни буюради. Афсуски, тақдир буюк ҳукмдорни Самарқанддаги Гури Aмирга дафн этиш тўғрисида қарор чиқарди.

3333

XVI асрнинг иккинчи ярмида Шайбонийлар ҳукмдори Aбдуллахон II қўшинлари шаҳарга кириб келганидан кейин Дорус- Саодат мажмуасининг бинолари вайрон қилинган. Барча иншоотлардан фақат Жаҳонгир  Мирзо мақбараси ва Aмир Темур гўрхонаси сақланиб қолган. XIХ асрнинг ўрталарида айвон билан безатилган кўп хонали Хазрати Имом масжиди қурилган.

 

Мирзо Улуғбек номидаги Баланд тоғ обсерваториялари мажмуи

Мирзо Улуғбек номидаги Баланд тоғ обсерваториялари мажмуи Китоб шаҳридан 1 – 1,5 километр шимолда – Китоб – Самарқанд автомагистралининг ўнг томонида жойлашган. Ер майдони 3–4 гектарни ташкил қилади. Кенглик расадхонаси қалин дарахтзорлар билан бурканган, обод жой. Шарқий қисмида Гулгунпўшт қишлоғи, ғарбий қисмида Дўнг қишлоқ жойлашган. Шимолий қисмидан Қашқадарё  дарёси оқиб ўтади. Бу кенглик расадхонаси 1993 йилдан бошлаб Мирзо Улуғбек номидаги “Баланд тоғ обсерваториялари мажмуи” деб аталади. Ўрта Осиёда ер ҳаракатини текширишнинг янги даври Улуғбек номидаги Китоб Халқаро расадхонасининг барпо этилиши ва фаолияти билан бошланди. Расадхонани барпо этиш ташаббуси 1922 йилда Тошкент Астрономия обсерваториясига директор қилиб тайинланган профессор М.Ф. Субботинга тааллуқлидир.

4444

Халқаро кенглик хизмати 1898 йилнинг охирида ташкил топди. Халқаро кенглик стацияси 39008 минут шимолий кенгликда жойлашган. Унда Ицузава (Япония), Карлофорти (Италия), Гейтесбург, Цинцинати Юкайя (АҚШ), Чоржўй (Россия) кенглик расадхоналари қатнаша бошлади.

1919 йилда фуқаролар уруши муносабати билан Чоржўй халқаро кенглик расадхоналарининг географик узунлик бўйича тақсимланиши улар самарасига путур етказади.

1925 йилнинг декабрида Ўзбекистоннинг ўша вақтдаги пойтахти Самарқандда буюк мутафаккир олим, ўрта асрнинг машҳур мунажжими Улуғбек илмий фаолиятининг 500 йиллигига бағишланган анжуман бўлиб ўтди. Ана шу тантанали йиғилишда Тошкент астрономия обсерваториясининг  директори М. Ф. Субботин буюк олимни шарафлаш ва унинг номини абадийлаштириш мақсадида Ўзбекистон ҳудудида Улуғбек номи билан юритилган Халқаро кенглик расадхонаси ташкил этишни таклиф қилади. Анжуман қатнашчиларининг барчаси ушбу таклифни маъқуллайдилар.

Янги кенглик расадхонаси ўз ишини тугатган Чоржўй кенглик расадхонаси ўрнини босиши керак бўлиб, бу эса айни пайтда халқаро дастур бўйича олиб бориладиган кузатиш ишларини аниқлик даражасини ошириш учун жуда ҳам зарур эди.

Географик харита синчиклаб қаралганда фақат Китоб тумани Ўзбекистон ҳудудида халқаро параллелда (39 градус 08 минут) ўтувчи ягони аҳоли яшайдиган жойлиги аниқланди. Шу сабабдан Китоб ҳудудида халқаро кенглик расадхонаси қуришга қарор қилинади.

1926-1927 йилларда расадхонани қуриш, асбоб-ускуналар сотиб олиш учун маблағ ажратилади. 1928 йилнинг сентябрида Германиядан Вамберг зенет телескопи ва Шорт соати сотиб олинади. 1930 йил 14 ноябрда биринчи кузатиш ишлари бошланади ва тадқиқотлар ҳозирги кунга қадар узлуксиз давом этиб келмоқда. Шуни алоҳида қайд этиб ўтмоқ керакки, Китоб халқаро кенглик расадхонасида кузатиш ишлари ҳатто мураккаб Иккинчи жаҳон уруши даврида ҳам тўхтатилгани йўқ.

Биринчи кузатиш бошланган кун –1930 йил 30 ноябрь – Улуғбек номидаги Китоб халқаро кенглик расадхонаси ташкил этилган кун, деб қабул қилинган.

Расадхонада нафақат кенглик таҳлил ва талқин қилиб қолинмасдан, астрономия фанининг бошқа масалалари бўйича ҳам кузатиш ишлари олиб борилди. 1933 йилда расадхона қитъалар дрейфингни (силжиши) кузатиш халқаро ишларида ҳам фаол қатнашди.

Кузатиш ишларини Иркутскдан таклиф қилинган олим И. Н. Язаев Вамберг инструментида ўрганди. Натижалар 1930 йилда Парижда босмадан чиқди. 1934 йилда Штенберг номидаги Давлат астрономия институтидан бир секундлик МЕРЦ рефлектори олиниб, расадхона ҳудудига ўрнатилди ва ўзгарувчан юлдузларни кузатиш ишлари олиб борила бошланди.

Шунингдек, кенглик расадхонасида Пулково обсерваториясининг профессори Г.А.Техов М.Б. Лаврова билан ҳамкорликда бир неча йил Брехлин астрографи ёрдамида ўз кузатишларини олиб борди.

1934 йилнинг кузида профессор В.Г.Фесенков, 1936 йилда профессор А. Н. Орлов, кейинчалик уруш йилларида Симеиз обсерваторияси профессори Г. Н. Неуймин бошчилигидаги гуруҳ, тошкентлик Б.В.Ясеевичлар астрономия фанининг турли масалаларини ечишда шаҳримизнинг мусаффо осмонидан фойдаландилар.

Профессор Неуймин туманимиз осмонида кашф этган кичик сайёралардан бирига “Ўзбекистон” деб ном берди, халқаро сайёралар зижига 351 – рақам билан киритди, бу сайёра Қуёш системасида республикамиз вакили бўлиб яшаб қолди.

Кенглик расадхона фаолиятидаги янги давр 1957 йил ўрталарига тўғри келади. Шу йил халқаро геофизика йили деб эълон қилинган эди.

Халқаро геофизика йили шарофати билан расадхона объектининг диаметри 180 мм фокус, масофаси 2360 мм бўлган, Санкт – Петербургда  тайёрланган кенг бурчакли ЗТЛ – 180 зенет-телескопи билан жиҳозланади. Шу пайтдан бошлаб икки телескопда бир вақтнинг ўзида кузатиш олиб бориладиган бўлди. Бу имкониятнинг яратилиши Халқаро кенглик хизмати ва Қутб ҳаракати Бюроси томонидан режалаштирилган илмий тадқиқотларга катта кўмак беради.

Кенгликнинг ўзгариш қонуниятларини янада чуқурроқ тадқиқ этиш мақсадида расадхона ҳудудида 1975 йил ўрталарида Пулково расадхонасининг катта илмий ходими, физика-математика фанлари номзоди В. А. Наумов раҳбарлигида фотографиз зенит трубаси ўрнатилди. Бу телескоп воситасида 1976 йилдан бошлаб кенгликнинг ўзгариши ва вақт тузатмасини аниқлаш ишлари мунтазам олиб борилмоқда.

Расадхонада олинган кузатиш материаллари ҳозирги кунда халкаро кенглик маркази бўлган Хитой Халк Республикасининг Шанҳай вилоятига, Россиянинг Москва ва Иркустк шаҳарларига ҳафтасига икки мартадан бетухтов телетайплар орқали етказиб борилади.

Мирзо Улуғбек номидаги Баланд тоғ обсерваториялар мажмуи ҳудудида жаҳон олимлари иштирокида бир неча анжуманлар ўтказилган. 1964 йил октябрь ойида “Ҳисоблашлар методикаси кенглик кузатишлари тадқиқоти”, 1970 йил 14 – 16 октябрда “Астрономияда инерциал координат системалари”, 1981 йил 12–14 ноябрда эса “Ернинг айланиши ва геодинамика” масалаларига бағишлаб ўтказилган халқаро анжуманларда мамлакатимизнинг кўзга кўринган олимлари иштирок этдилар. Бу анжуманларда астрономия фанининг турли масалалари, кенглик расадхонасига боғлиқ муаммолар кўриб чиқилди. Илмий кенгашларда расадхона  олимлари  ўзлари  олиб бораётган илмий ишлар мазмуни ҳақида маърузалар қилдилар. Кенглик расадхонаси олимлари кузатишлардан олинган натижаларни Халкаро кенглик хизмати марказларига боғлиқ бўлмаган ҳолда тадқиқ  қилиб, кенгликнинг ўзгариш қонунини ўрганишга муносиб ҳисса қўшиб келмоқдалар.

Шуни таъкидлаш жоизки, расадхонада 1968 йилга қадар миллий кадрлар  йўқ  эди. 1968-1969 йилларда дастлабки маҳаллий кадрлар ишга қабул қилинди. Булар ҳозирги кунларда расадхона директори бўлиб ишлаб келаётган физика-математика фанлари номзоди Б. Маҳмадғозиев, С.Эшонқулов, Э. Кенжаев, А.Авулов, И. Паттохов, И. Абдиев, О. Бойматов ва бошқалардир. Бугунги кунда улар расадхона ишлари ривожига катта ҳисса қўшмоқдалар.

Расадхона 1990 йилда хўжалик ҳисобида иш бошлади. Янги ишга келган кадрлар Ш.Алибоева, А.Ажабов, Ф. Тиловов, Б. Ҳалимов ва бошқалар расадхона фаолиятида фаол иштирок этмоқдалар.

Мустақиллик йилларида Китоб кенглик расадхонаси ишлари анча яхшиланган. Илмий ходимлар штати кенгайтирилди.

Ҳар қандай фаннинг ривожланиш тараққиёти бўлганидек, астрономия соҳасида ҳам ўтган 90 йиллик давр ичида катта илмий–техникавий  ўзгаришлар содир бўлди. Илгари кузатиш ишлари зенит телескопи билан олиб борилган бўлса, кейинги йилларда Данжон астрологияси ва фотографик зенит трубаларидан кенг фойдаланилмоқда. Кейинги ўн йилликда эса қутб координаталарини аниқлаш мақсадида лазер қурилмаларидан фойдаланган ҳолда Ер сатҳидан нуқталар бевосита белгилаш ўрта узун базали радиоинтерферометрлар ёрдамида бурчакларни юқори аниқликда ўлчаш ишлари бошланди.

Ҳозирги кунда расадхонада янги замонавий қурилмалардан фойдаланиш учун махсус тайёргарлик кўрилмоқда. Бунинг учун биринчи навбатда етук мутахассис кадрларни тайёрлаш, узоқликни ўлчовчи Лазер қурилмасини сотиб олиш ташкилий ишлари бошлаб юборилди.

1990 йилнинг 19–22 ноябрь кунларида расадхонанинг 60 йиллик  юбилейига бағишлаб жаҳон астроном олимларининг Халқаро кенгаши бўлиб ўтди. Расадхонанинг 60 йиллик фаолияти тажрибасидан келиб чиқиб, халқаро “Помир-Тяньшан” проекти бўйича иш бошлаш имконига эга бўлинди.

Мирзо Улуғбек номидаги Баланд тоғ обсерваториялар мажмуи жамоаси кенглик ўзгаришларини, вақт тузатмаларини мунтазам кузатишдан ташқари, ўзгарувчан юлдузлар, планеталр ва астероидларни тадқиқ қилиш, юлдузларнинг турли зижларини яратиш устида кенг миқёсда иш олиб бормоқда. Расадхона ҳудудида Германиянинг Карл Цейс фермасида тайёрланган улкан қўшалоқ метрографнинг ўрнатилиши астрономия фани ривожига катта ҳисса бўлиб қўшилди. Бу телескопда физика-математика фанлари номзоди Э. Раҳматов раҳбарлигида бир гуруҳ ёш мутахассислар осмон жисмларини кузатиш ишларини олиб борди.

Илмий марказ яқин  келажакда олиб бораётган кузатишларининг мавзуи ва сифатининг янада яхшиланишига, истиқболга хизмат қилишига Ўз ФА Тошкент Астрономия институти директори, Ўзбекистон ФА мухбир аьзоси Т. С. Йўлдошев бевосита раҳбарлик қилиб келмоқда.

Ўтган давр мобайнида кенглик расадхонаси олимлар, ишчи-хизматчилар, вилоят, туман ва шаҳар раҳбарияти эътиборини жалб қилиб келди, расадхона ҳаётида юз берадиган қийинчиликлар улар ёрдамида ижобий ҳал қилиб келинмоқда.

Расадхона илмий ходимлари ва муҳандислари кенг халқ оммаси ўртасида астрономия ва космонавтика фанлари қўлга киритган ютуқларни кенг тарғиб қилишда ҳам муносиб иш олиб бормоқдалар. Расадхонада доимий равишда астрофизик ва астрометрик кузатишлар олиб борилмоқда. Бу қилинаётган ишлар республикамизда фан тараққиётига улкан ҳисса бўлиб қўшилиши табиий. Улуғ бобомиз ишлари авлодлар томонидан муносиб давом эттирилмоқда. Мирзо Улуғбекнинг 600 йиллик таваллуд байрами муносабати билан расадхонанинг кейинги истиқболли режалари белгилаб олинди. Станция ишида янги илмий тармоқлар очилди.

Кейинги йиллар ичида Китоб Халқаро кенглик станцияси фаолиятида улкан юксалиш бўлди. Б. Маҳмадғозиев ташаббуси билан Ернинг айланиш параметрларини аниқлашнинг классик методларидан замонавий космик навигация ва космик ўлчаш технологиялари эришган ютуқлардан фойдаланувчи янги методларга ўтилди. Қисқа муддатда Франциянинг космик ўлчаш системаси орбитаграфия маёғи, АҚШнинг ГПС космик навигация системаси қабул қилувчи системалари ўрнатилди. Бу аппаратлардан олинган маълумотлар материкларнинг силжиши, глобал ва зонал деформациялар ўзгаришини ўрганиш, сейсмик харакатларни баҳолаш ва илмий асослаш, ер қимирлашини олдиндан айтиш учун қулай шароитлар яратиб берди.

Китоб халқаро кенглик стацияси фаолиятида янги илмий йўналишлар пайдо бўлди. Геодинамика ва геофизика, космик геодезия соҳаларида илмий тадқиқотлар олиб бориш учун қулай шароитлар вужудга келди. Станция Халқаро Геодинамика хизмати системасига кирди ва ҳозир бу ерда олинган маълумотлар Халқаро Геодинамика Марказига (Германия) ер қобиғи силжишини баҳолаш ва кузатиб бориш мақсадида узлуксиз етказиб турилибди.

Станция ернинг айланиш параметрларини аниқлашда ҳамда янги космик технологиялар ёрдамида Жаҳон фани тараққиётига ўз ҳиссасини қўшган, ишни ташкил қилган ва кузатиш ишларида фаол қатнашган Шержецкий, Кровцев, Образцов, Ланге, Гренейвич, Зиков, Колякова, Кальмеков, И. Паттохов ва бошқаларнинг меҳнатини ҳамиша ёдда сақлаши лозим.

Китоб Халқаро Кенглик расадхонасида халқаро дастур асосида юлдузларни кузатиш натижасида лаҳзали кенглик ўзгаришларини ўрганишдан ташқари ўзгарувчан юлдузлар, кометалар ва метеорларни кузатиш устида ҳам кенг миқёсда иш олиб борилмоқда. Шу вақтга қадар кўп марталаб “Ернинг айланиши”га бағишланган анжуманлар ўтказилган бўлса, айни пайтда расадхонада франциялик мутахассислар билан ҳамкорликда Сунъий йўлдошларни кузатиш учун мўлжалланган “Дорис” системаси ишлаб турибди.

 

Сўқар тоғи қатида ғаройиб тарихни беркитган “Моҳи Кеш” ва

Чоҳак қўрғони ҳақида

 

Китоб шаҳридан чамаси 32 километр масофада Сўқар тоғи жойлашган. Сўқар деган сўз тожикча бўлиб “тоғ” деган маъно касб этади. Сўқар тоғининг шимолий қисмида Қорахон (баландлиги денгиз сатҳидан 1981 метр) тоғи бор. Шимоли-шарқ қисмида чуқурликда дарада Сиём қишлоғи ва Қорасув (Сиёб) дарёси оқиб ўтади. У Искана МФЙ ҳудудига киради.

555

Хўжаиспароз қишлоғидан Биркунлик мармар конигача асфальт, сўнг тош ва тупроқ йўллардан Қорахон баландлиги орқали “Қабри Шаҳидон”гача борилади. Қолган 3 километр масафа эса сўқмоқ йўллар орқали Сўқар тоғидаги Моҳи Кешга олиб боради.

774 йилларда Муқанна арабларга қарши “Оқ кийимлилар” қўзғолонига бошчилик қилади. Қўзғолончиларнинг асосий манзили маркази қилиб Сиём (Санам) тоғлари белгиланади. Ушбу манзилга юз мингдан зиёд қўшин, от-ўлов, озиқ-овқат жойлаштирилади. Бу табиий қўрғонга асосий кириш манзилларидан бири Сиёб қишлоғи бўлиб, у Сўқар тоғли маскани билан чегарадош бўлган. Сўқар тоғини Қорахон тоғи билан шимол томондан Қангшар (бургут) бурни девордек ажратиб туради. Тоғнинг уч томони зовлар билан ўралган. “Қабри Шаҳидон”  орқали чиқиб келган қўшин тепадан пастга ҳужум қилиш имкониятига эга бўлади. Стратегик жиҳатдан жуда қулай бўлганлиги учун муқанначилар ушбу жойда ҳимоя постини шакллантирганлар. Натижада ушбу манзилда муқанначи ва араблар ўртасида шиддатли жанглар бўлиб, юзлаб кишилар жангда қиличдан ўтказилган ва шу ерда Қабри Шаҳидон номи билан машҳур бўлган Арчали мозорда дафн этилган. Ҳозирда қабристон Суқардан келувчи йўл устида жойлашган бўлиб, етмиш-саксонта минг йиллик арчалар ўсиб ётади. Атрофи камида 100 х 100 ўлчамдаги эски қабристондан иборат. Ҳозирда деярли ер бўлиб кетган. Вақтида шу ерда мавжуд бўлган қишлоқ аҳолиси ҳам шу ерда дафн этиган. Х асрда шу ерда яшаган Буғрахон (Қирахон) одамларининг ўлганлари ҳам шу ерда дафн этилган.

Вақтида Сўқар тоғининг ғарб томонида “Моҳи Кеш”га борадиган йўл бўлган. Ҳозирда тупроқ эррозияси ва ёввойи дарахтларнинг ўсиб кетиши ҳисобига йўл бекилиб кетган. “Қабри Шаҳидон”дан пиёда бир ярим километр сув ёқалаб пастга тушилади. Сўнг яна бир ярим километр пиёда баландликка “Моҳи Кеш” (Сўқар) га қараб чиқилади.

“Моҳи Кеш” (Кешдан чиқарилган ой) муқанначиларнинг асосий кузатув манзилларидан бири бўлган. Шу ерда тоғнинг энг баланд жойида ўзига ҳос маёқ (Моҳи Кеш) ўрнатилиб, ушбу маёқ орқали қароргоҳнинг тинчлиги ҳақида хабар берилган. Уч кунлик масофадаги Қарши шаҳри аҳолиси  Ҳазрати Султон ( Санам) тоғи чўққисидан ҳам кузатиб турилган.

Шу ердаги қудуқдан ой чиқарилган ва “Моҳи Кеш” (Муқанна ойи) номи билан машҳур бўлган. Ушбу жойдан Кеш водийси ва Ҳазрати Султон (Санам) тўлиқ кўриниб турган. Ҳатто мусулмонлар Муқанна ойини чиқиш ва ботишига қараб рўза тутганлар. Ушбу жойда мўъжазгина ички ва ташқи қасрлар бўлиб кучли мудофаа қилинган.

“Қабри Шаҳидон”  ва “Говҳона” йўналиши бўйича чиқиб келувчи ёвдан “Моҳи Кеш” ни муҳофаза қилиш учун жойларда катта миқдордаги қўшинлар, постлар ташкил қилинган ва “Муқанна ойи” нинг вақтида чиқиши муҳофаза қилинган. Атрофга катта ёруғлик берувчи қурилма Муқанна қўзғолони бостирилгач, бузилиб ташланган. Лекин аҳоли Муқанна таълимотини қувватлаб у яшаган манзилларга зиёратга келаверади. Бу бидъатга барҳам бериш учун улуғлар ўз марқатларини (қабр) ушбу манзилга дафн этишларини васият қиладилар ва шу ерга дафн этилганлар.

Шундай улуғлардан бири Хўжа Маҳмуд Валий ҳисобланиб унинг қабрининг икки томонида Қиноат Турди ва Ҳожи муллаларнинг қабри бор. “Моҳи кеш”га  чиқарилган қудуқ эса тош билан тўдирилиб, қабрга айлантирилган. Зиёратга келувчилар ушбу қудуққа терилган тошлар орасига қўлини тиқиб, нима ушлашса, нияти руёбга чиқади деб айтишади.

Пастки сув бўйида катта “Тешик тош” бўлиб, унинг тешигидан ўтган кишилар гуноҳлардан фориҳ бўлади дейишади (халқ фикри). Шарқий томонда Сўқар тоғи, жануби-ғарбий қисмда Говхона қишлоғи, шимоли- ғарбий қисми яйловга айлантирилган.

Бир вақтлар хилватгоҳ бўлган бундай манзиллар аҳолиси текисликларга кўчирилган. Худди шундай манзиллардан бири Сўқар тоғига чиқиб борувчи йўлнинг шимолий қисмида чуқурда жойлашган Чоҳакдир. Уни баъзан Чоак ҳам дейишади. Чоак –бузилган ҳолдаги кўриниши. Чоҳак – Чоак, Чоҳак, Чок – чуқурлик кўринишида бўлиб, баландлик ёнбошидаги чокдек жой ёки чуқур жой  дейилса мантиқан тўғри бўлади. “ак”  суффикси кичик маънони беради. Баландликдан пастда, чуқурда жойлашган кичик манзил. Жойлашган жойнинг номи манзил номига ўтган. Хўжа Эмканагий қишлоғидан 3 километр шарқда, баландликда жойлашган Хўжа Эмканагий, Паландара томондан Ҳисорга кетадиган йўллар айнан шу ердан ўтган. Ушбу жой стратегик қулай бўлиб, Кеш томондан келадиган карвон ва ҳавфни тезда илғаш ва чора кўриш имконияти бўлган. Қолаверса Жинни ва Оқсув дарёлари оралиғидаги 2 минг гектарлик майдонда от-ўлови билан катта кучни асраб туриш мумкин эди.

Бу манзил яна бир тарихий воқеа сабаб машҳур. 992 йилда Еттисувдан Мовароуннаҳрга ғолибона кириб келган Буғрахон ўз чегараларини белгилаб олгандан кейин касалланиб қолади ва ўзига баҳово бўлган Кеш вилоятини танлаб, ушбу жойда мўъжазгина қароргоҳ қилиб яшай бошлайди.  Шунинг учун ушбу жойдан бошланувчи тоғ “Қорахон” номи билан юритилади.

Бухородаги Жади Мулиёндаги тайёрланган манзилда Буғрахон яшай олмайди. Нуҳ ибн Мансур бундан фойдаланиб Абдуалидан ҳарбий ёрдам олиб, ўз отряди билан Бухорога кириб боради. Абдуали илгари Нуҳ ибн Мунсурга қарши  исён кўтарган киши эди. Орадан кўп вақт ўтгач, у Буғрахонга қарши юриш қилади. Шу вақтга келиб Нуҳ июн Мансурни Буғрахон билан муносабатлари бузилган эди. Касаллиги тобора зўрайиб бориши оқибатида Буғрахон ўз юрти Қашқарга жўнамоқчи бўлади. Жўнаш олдидан Нуҳ ибн Мансурга аҳволни яхшилашга ёрдам берди. Буғрахон Қашқарга етмасдан йўлда оламдан ўтади.

Нуҳ ибн Мансур вазиятдан фойдаланиб Буғрахон турган Чоҳак (Кеш) Нуҳ ибн Мансур назоратига  ўтади.

Нуҳ ибн Мансур учун анча шароит яхшилангандек эди. Нуҳ ибн Мансурга ғайратли хоннинг вафотидан фойдаланиш керакдек туюлган. Нуҳ ибн Мансур яқин кишилари орасидан битта ҳам ишончли ва қобилиятли кишини тополмайди. Бундан ташқари мамлакат ичи ҳам нотинч бўлган. Хуросон вақтинча бирлашган икки душмани бўлган Абуали ва Фойиқ қўлида эди. Ўша пайтда Ғазна ва Ҳирот вилоятлари сомонийларнинг қўлида эди. Сомонийларнинг ўша вақтда ноиби Собуқтегин бўлган. Тарихда Собуқтегин оддий ғуломдан ҳукмдор даражасига етгани қайд этилади.

Собуқтегин Нуҳ ибн Мансурнинг ҳохиш иродасига зид равишда 977 йил Ғазнанинг ҳокими бўлиб олади. Шу кундан бошлаб, Собуқтегин ва Нуҳ ибн Мансур ўртасидаги муносабат анча жиддийлашиб кетади. Лекин, ичкаридаги вазият Нуҳ ибн Мансурни Собуқтегиндан ёрдам сўрашга мажбур қилади. 996 йили турклар яна Бухорога қарши юриш қилади. Буғрахоннинг ҳаракатидан кейин Нуҳ ибн Мансур қарахонийларнинг Мовороуннахрдаги раҳбари бўлиб қолган эди. Нуҳ ибн Мансур ҳам Буғрахон каби ғайратли ва довюрак киши эди.

Собуқтегин Нуҳ ибн Мансурга ёрдам бериш учун катта қушин билан йўлга отланади. Балҳда унга Чағаниён, Ғузгон ва Хутлон ҳокимларининг отрядлари ҳам қўшилади. Собуқтегин Кешга (Китоб) келиб лашкаргоҳ қуради. Табиийки катта қушинни жойлаштириш ва от-улови билан боқиш учун кенг манзил керак бўлган. Албатта бундай жой Буғрахон ташкил этган қароргоҳ Чоҳак ва унинг орқасидаги  Ҳисор эди. Собуқтегин Кешдаги Чоҳак манзилда қароргоҳ қилгач Нуҳ ибн Мансурга ҳабар жўнатиб ўз отряди билан келиб қушилишни сўрайди. Лекин, Нуҳ ибн Мансур Собихтегинга хат  жўнатиб унинг ўзини Бухорога отряди билан келишини сўрайди. Шунда Собуқтегин 20 минг отрядини айириб Бухорога жўнатади. Отряд Бухорога келиб Собуқтегин ҳокимиятини ўрнатади. Шундан сўнг, Нуҳ ибн Мансур ва Собуқтегин ўз таъсир доираларини бўлиб олиш учун музокаралар бошлашади. Келишувдан кейин, қорахонийлар чегарасини Сирдарё ҳудудигача чекинтиришга қарор қилинади. Собуқтегин номидан иш кўраётган Носир ўз томонига ўтган Фойиқни Самарқанд ноиби қилиб белгилайди. Собуқтегин эса Амударёнинг жанубидаги ерларга эгалик қилиб олади. Шундай қилиб сомонийларга Мовароуннаҳрнинг маркази қолади. Ана шундай жиддий масалалар Кешдаги Чохак қароргоҳида ечим топган. Кейинги масалалар Кешдан ташқарида бўлган. Кешдаги (Китоб) Чоҳак афтидан ана шундай аҳамиятли манзил бўлган. Ҳозирда эса ушбу қароргоҳдан Қорахон тоғида “Қорахон ” деган ном ва “Чоҳак“ деган манзилда 50 х 50 метр бичимдаги тупроқ уюми қолган.

Чоҳак сўнгги даврларда ҳам фойдаланиб келинган. Ҳатто собиқ СССР даврида Мираки туман деб белгиланганда “Чоҳак” савдо ярмаркаси ўтказиладиган жой вазифасини ҳам бажарган. Шу ердан Мираки шаҳрига  Қорахон тоғи этагини кесиб “Бир кунлик” қишлоғи орқали борилган.

Чоҳакнинг жануб томонида 1,2 х 0,4 х 0,3 метрлик Кўк тош (Қуриқчи тош) бўлиб унга Қуръонннинг “Оят ал курси” сураси битилган. Қўрғоннинг шимол томонидан бўлоқ суви оқиб ўтади. Сувнинг ўнг қирғоғида катта харсанг тошлар бўлиб, тошларга кийик суратлари  уйиб туширилган “иогриф”лар бор. Қўрғоннинг ғарб томонида “Ларзон тош” бўлиб , унга қул теккизилса камида икки тонналик тош ўрнида қимирлар эди. Хозирда остини сув ювиб, тош йиқилиб кетган.

Ҳозирда аждодлардан қолган бу мерос қаровсиз ҳолатда.

 666 777.

 

Чоҳакдаги тошларга ўйиб ёзилган иогрифлар.

888 999

 

Чоҳакдаги қўриқчи тош.

10

 

 

 

Сўқар тоғидаги “Моҳи Кеш” манзили.

 11 12

СИЁБ – Китоб туманидаги қишлоқ. Тожикча сиёҳ об – ер ости сизот сувларидан ҳосил бўлган жилға ёки булоқ, айнан Қорасув. Шундай номланувчи сув Самарқандда ҳам мавжуд. Сиёб (Қорасув) бўйида жойлашган қишлоқ. Сув номи қишлоқ номига ўтган.  Китоб шаҳридан 28 километр шарқда Қорахон тоғининг шарқида, кунчиқар томонда жойлашган. Бундан 35 йил олдин аҳолиси қуйи аҳоли манзилларига (Қишлиқ, Китоб шаҳри) кўчирилган. Ҳозирда қишлоқ ўз ўрнида шаклланмоқда. Аҳолиси тожиклардан иборат. Сиёб – тарихий маскан. Обиканда маҳалла фуқаролар йиғини ҳудудида жойлашган. Китоб шаҳри билан тош йўл орқали боғланган. Аҳолиси 44 та хўжаликда 54 та оила бўлиб, 227 нафар фуқаро истиқомад қилади.

13 14

ОБИКАНДА – Китоб туманидаги қишлоқ. Тожикча изофа об + и + ганда-ковлаб чиқарилган сув, қазилган булоқ95. Гидроним ойконимга ўтган. Маҳаллий аҳоли “обиканда”- тожикча суви қуриб қоладиган ариқ деб изоҳлайди.

Китоб шаҳридан 24,5 километр шимоли – шарқда, Обиканда маҳалла фуқаролар йиғини ҳудудида жойлашган. Маҳаллий аҳолиси ўзбек ва тожиклардан иборат. Қишлоқда 734 хўжаликда 966 та оила бўлиб, 3845 нафар аҳоли истиқомад қилади.